Kaç cesit kitap var? Kitapların dünyasına Ankara’dan bakınca
Benzer Bir Yazı: Kaç cesit kebab var ?
Çocukken Ankara’nın kışları daha uzun gelirdi bana. Sabahları camın buğusu, okul yolunda elimde sıcak simit, çantamda defterlerin yanında mutlaka bir kitap… O zamanlar “kaç çeşit kitap var?” diye düşünmezdim bile. Kitap dediğim şey ya bir macera romanıydı ya da öğretmenin zorunlu okuttuğu bir hikâye kitabıydı.
Şimdi 25 yaşında, ekonomi mezunu biri olarak veri tablolarına, raporlara, kategorilere daha farklı bakıyorum. Ama garip bir şekilde kitaplara baktığımda hâlâ aynı soru aklıma geliyor: Kaç cesit kitap var? Çünkü rakamlarla bakınca iş büyüyor, ama insan hikâyeleriyle düşündüğümde işin rengi tamamen değişiyor.
Kaç cesit kitap var? İlk bakışta sınıflandırmanın karmaşıklığı
Dünya genelinde yayınevlerinin ve kütüphane sistemlerinin kullandığı sınıflandırmalara bakınca net bir sayı söylemek zor. Çünkü kitaplar tek bir kutuya sığmıyor. Uluslararası kütüphane sistemlerinde on binlerce alt kategori var.
Ama daha anlaşılır bir çerçeveyle bakarsak, kitaplar genelde birkaç büyük ana gruba ayrılıyor:
Kurgu (fiction) kitapları
Kurgu dışı (non-fiction) kitapları
Akademik ve bilimsel kitaplar
Çocuk ve gençlik kitapları
Referans ve başvuru kitapları
Dijital kitaplar ve yeni formatlar
Bu başlıklar aslında “kaç cesit kitap var?” sorusuna verilen en temel cevap. Ama işin içine girdikçe her biri kendi içinde bir evrene dönüşüyor.
Kaç cesit kitap var? Kurgu dünyasının sonsuzluğu
Kurgu kitapları deyince aklıma lise yılları geliyor. Ankara’da kışın erken kararan akşamlarda, dershaneden eve döndüğümde elimde roman olurdu. O romanlar bazen bir polisiye, bazen bir aşk hikâyesi, bazen de tamamen fantastik bir dünya olurdu.
Kurgu kitapları kendi içinde bile onlarca türe ayrılıyor:
Roman türleri içinde kaç cesit kitap var?
Roman, en geniş kategori gibi duruyor ama aslında içinde ayrı dünyalar var:
Polisiye romanlar
Bilim kurgu
Fantastik romanlar
Tarihî romanlar
Romantik romanlar
Psikolojik romanlar
Distopya ve ütopya türleri
Örneğin bilim kurgu kitapları, sadece hayal gücünden ibaret değil. NASA raporlarından, fizik teorilerinden beslenen dev bir bilgi alanı. Fantastik romanlar ise tamamen alternatif evrenler yaratıyor.
Bir dönem Ankara metrosunda her gün aynı kişiyi görürdüm. Elinde hep bir bilim kurgu kitabı olurdu. Bir gün cesaret edip sorduğumda, “gerçek dünyadan kaçmak değil, başka ihtimalleri düşünmek için okuyorum” demişti. O cümle bende kaldı.
Kaç cesit kitap var? Kurgu dışı kitapların gerçek dünyası
Ekonomi okuduğum için kurgu dışı kitaplarla daha çok iç içeyim. Çünkü bu kitaplar doğrudan hayatın kendisini anlatıyor.
Kurgu dışı kitaplar genelde şu alanlara ayrılıyor:
Tarih kitapları
Biyografi ve otobiyografi
Ekonomi ve finans kitapları
Sosyoloji ve psikoloji eserleri
Kişisel gelişim kitapları
Siyaset ve uluslararası ilişkiler
Bu kategoriye bakınca “kaç cesit kitap var?” sorusu daha da büyüyor çünkü her disiplin kendi kitap ekosistemini yaratıyor.
Mesela ekonomi kitapları içinde bile mikroekonomi, makroekonomi, davranışsal ekonomi gibi alt dallar var. Üniversitede ilk kez “Davranışsal Ekonomi” okuduğumda insanların karar alma süreçlerinin ne kadar irrasyonel olabileceğini görüp şaşırmıştım.
Kaç cesit kitap var? Bilimsel ve akademik kitapların dünyası
Akademik kitaplar biraz farklı bir evren. Daha sistematik, daha referans odaklı ve çoğu zaman daha ağır bir dil kullanıyor.
Bu kitaplar genelde şu alanlarda yoğunlaşıyor:
Tıp ve sağlık bilimleri
Mühendislik ve teknoloji
Matematik ve fizik
Hukuk
Sosyal bilimler
Bir arkadaşım tıp okurken bana bir anatomi kitabı göstermişti. Sayfaları resmen insan vücudunun haritası gibiydi. O an “kitap” kelimesinin sadece hikâye anlatan bir şey olmadığını bir kez daha anladım.
Kaç cesit kitap var? Çocuk kitaplarının dünyayı kurma gücü
Okumaya Değer: Kazım kaçıncı bölümde ölüyor ?
Çocuk kitapları ayrı bir dünya. Aslında çoğumuzun okuma alışkanlığı burada başlıyor. Benim de ilk hatırladığım kitaplardan biri, resimli bir hayvan hikâyesiydi.
Çocuk kitapları genelde:
Resimli hikâye kitapları
Masallar
Eğitici kitaplar
Etkileşimli kitaplar
Bu kitapların en önemli özelliği basit olmaları değil, hayal gücünü tetiklemeleri. Çocukken okuduğum bir masalda geçen “konuşan ağaç” fikri, yıllar sonra bile aklımda kaldı.
Bugün veri analizi yaparken bile bazen o basit hayal gücünün faydasını görüyorum. Çünkü karmaşık problemleri çözmek için bazen çocuk gibi düşünebilmek gerekiyor.
Kaç cesit kitap var? Referans ve bilgi kitaplarının sessiz gücü
Bir de genelde kitap deyince akla gelmeyen ama hayatı ciddi şekilde kolaylaştıran bir kategori var: referans kitapları.
Bunlar:
Ansiklopediler
Sözlükler
Atlaslar
El kitapları
Eskiden evlerde büyük ansiklopediler olurdu. Ankara’daki çocukluğumda bir komşumuzun salonunda dev bir ansiklopedi seti vardı. Tozlu raflarda dururdu ama biri bir şey sorduğunda herkes oraya koşardı.
Bugün internet bu işi büyük ölçüde devraldı ama referans kitaplarının mantığı hâlâ aynı: hızlı ve güvenilir bilgi.
Kaç cesit kitap var? Dijital çağın getirdiği yeni formatlar
Son yıllarda kitap kavramı da değişti. Artık sadece basılı kitaplardan bahsetmiyoruz.
E-kitaplar
Sesli kitaplar (audiobook)
İnteraktif dijital kitaplar
Özellikle işe giderken otobüste sesli kitap dinleyen çok insan görüyorum. Ankara trafiğinde bu bir tür “zamanı geri kazanma yöntemi” haline gelmiş durumda.
Ben de bazen veri analiz raporlarını okumak yerine sesli özetlerini dinliyorum. Bu bile kitap kavramının ne kadar evrildiğini gösteriyor.
Kaç cesit kitap var? Yayın dünyasından gerçek hayat gözlemleri
Bir dönem küçük bir kitapçıda yarı zamanlı çalışmıştım. O zaman fark ettim ki insanlar kitapları sadece türüne göre seçmiyor.
Bazıları “kendini geliştirmek” için kitap alıyor, bazıları “kaçmak” için. Bir müşteri sürekli distopya romanları alırdı. Bir gün nedenini sorduğumda “gerçek dünya yeterince karmaşık, en azından orada kurallar belli” demişti.
Bir başka müşteri ise her hafta tarih kitabı alırdı. Ona göre geçmişi anlamak, bugünü çözmenin anahtarıydı.
Bu gözlemler bana şunu gösterdi: “kaç cesit kitap var?” sorusu aslında teknik bir soru değil, insanın dünyayı nasıl anlamaya çalıştığıyla ilgili bir soru.
Kaç cesit kitap var? Sayılar mı önemli, deneyim mi?
Veriyle uğraşan biri olarak sayıları seviyorum. Ama kitaplar konusunda sayıların yetersiz kaldığı çok net.
Dünyada milyonlarca kitap var. Her yıl yüz binlercesi yayınlanıyor. Ama mesele bu değil. Asıl mesele, her kitabın bir insanın zihninden çıkıp başka bir insanın hayatına dokunması.
Ankara’da sabah işe giderken metroda elinde kitapla duran birini görmek bile bana bunu hatırlatıyor. O an, o kişi hangi dünyada yaşıyor bilmiyorum ama büyük ihtimalle bulunduğu yerden başka bir yere gidiyor.
Kaç cesit kitap var? Kendi okuma haritam
Zamanla kendi içimde de bir kitap haritası oluştu.
Yoğun dönemlerde ekonomi ve veri kitapları
Yorgun olduğumda hafif romanlar
Merak ettiğimde tarih ve sosyoloji
Bazen de sadece sesli kitaplar
Bu çeşitlilik aslında “kaç cesit kitap var?” sorusunun kişisel cevabı gibi. Çünkü kitap türleri sabit olsa da, insanın onlarla kurduğu ilişki sürekli değişiyor.
Kaç cesit kitap var? Son bir düşünce
Kitapları sınıflandırmak kolay, ama hissettirdiklerini sınıflandırmak imkânsız. Kurgu, kurgu dışı, akademik ya da dijital… Hepsi bir noktada insanın kendini anlamaya çalışmasının farklı yolları.
Ankara’nın gri kış sabahlarında, metroda, evde, kütüphanelerde ya da bir kahve köşesinde… kitaplar hep bir yerlerde hayatın içine karışıyor.
Ve belki de asıl cevap şu: Kaç cesit kitap var sorusunun net bir sayısı yok, çünkü her insanın okumasıyla birlikte yeni bir tür daha oluşuyor.